Rozciągłość południkowa i równoleżnikowa - jak obliczyć (z Polską krok po kroku)

Rozciągłość południkowa to różnica szerokości geograficznej między najdalej wysuniętym na północ i na południe punktem obszaru. Rozciągłość równoleżnikowa to różnica długości geograficznej między punktem najdalej wysuniętym na zachód i na wschód. Dla Polski wynoszą one 5°50′ i 10°02′. Z pierwszej liczysz odległość w kilometrach, z drugiej - różnicę czasu słonecznego.

Jak obliczyć rozciągłość - jedna zasada

Obie rozciągłości liczysz tak samo, zmienia się tylko współrzędna:

• punkty na tej samej półkuli (oba N albo oba E) → odejmujesz mniejszą wartość od większej,
• punkty na różnych półkulach (N i S albo E i W) → dodajesz obie wartości, bo między nimi leży równik albo południk zerowy.

Przykład: punkt A leży na 30°S, punkt B na 45°N, oba na tym samym południku. Są na różnych półkulach, więc różnica szerokości wynosi 30° + 45° = 75°.

Szczególny przypadek to południk 180°. Dla punktów 170°E i 170°W suma daje 340°, ale krótsza droga prowadzi przez 180°: 360° − 340° = 20°. Gdy suma długości przekracza 180°, odejmij ją od 360°.

Rozciągłość Polski krok po kroku

Rozciągłość południkowa: 54°50′ − 49°00′ = 5°50′. Rozciągłość równoleżnikowa: 24°09′ − 14°07′ = 10°02′.

Przy odejmowaniu z minutami pamiętaj, że 1° = 60′. Gdy minuty odjemnej są mniejsze, „pożycz” jeden stopień: 52°10′ − 49°40′ = 51°70′ − 49°40′ = 2°30′.

Z rozciągłości południkowej do kilometrów

Wszystkie południki mają tę samą długość, więc 1° szerokości geograficznej odpowiada zawsze około 111,2 km - na równiku i na biegunie tak samo. Jedna minuta to 111,2 / 60 ≈ 1,85 km.

Odległość Polski z północy na południe: 5°50′ = 5,833…°, więc 5,833 · 111,2 ≈ 649 km. W zadaniach CKE wynik zaokrąglony do pełnych kilometrów zwykle jest akceptowany, ale zapisz obliczenia - punkt jest za sposób, nie tylko za liczbę.

Z przykładu A-B: 75° · 111,2 km = 8340 km.

Uwaga: tej metody nie stosuj do rozciągłości równoleżnikowej. Równoleżniki skracają się w stronę biegunów, więc 1° długości geograficznej ma różną długość w zależności od szerokości: około 111,2 km na równiku, około 68,5 km na 52°N (111,2 · cos 52°) i zero na biegunie.

Z rozciągłości równoleżnikowej do różnicy czasu

Ziemia obraca się o 360° w 24 godziny, czyli 15° na godzinę. Stąd przeliczniki:

Dla Polski: 10°02′ → 10 · 4 min + 2 · 4 s = 40 min 8 s. Tyle wcześniej Słońce góruje w Zosinie niż w Osinowie Dolnym. Na wschodzie czas słoneczny jest zawsze późniejszy, bo Słońce „przychodzi” ze wschodu.

To zadanie łączy się z czasem strefowym i urzędowym - pełny algorytm, w tym zmianę daty na linii zmiany daty, opisuje poradnik czas słoneczny i strefowy.

Pułapki, za które przepadają punkty

• Odejmowanie współrzędnych z różnych półkul. Między 10°S a 20°N jest 30°, nie 10°.
• Liczenie 111,2 km na stopień długości geograficznej. To działa tylko na równiku; dla rozciągłości równoleżnikowej przeliczasz czas, a nie kilometry.
• Minuty jako ułamek dziesiętny. 5°50′ to 5,83°, a nie 5,5°. Dziel minuty przez 60.
• Brak zapisu obliczeń. W zadaniach otwartych klucz CKE wymaga poprawnego sposobu obliczenia, a sam wynik zwykle daje najwyżej część punktów.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Rozciągłość południkową w kilometrach liczy się podobnie jak odległości na mapie, tylko zamiast skali używasz stopni - porównaj z poradnikiem skala mapy i obliczanie odległości. Wszystkie typy rachunków z arkusza rozszerzonego zebraliśmy w tekście zadania obliczeniowe z geografii. Odczyt szerokości i długości z siatki na mapie omawia poradnik o współrzędnych geograficznych.