Na czym polega ludowa sprawiedliwość w balladach Mickiewicza?
Zadanie 20 z listy CKE · Adam Mickiewicz, Romantyczność i ballady · aktualizacja
Pełne brzmienie zadania
Na czym polega ludowa sprawiedliwość? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci ballad. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Teza, od której możesz zacząć
Ludowa sprawiedliwość w balladach Mickiewicza polega na tym, że żadna wina nie zostaje bez kary, a karę wymierzają siły nadprzyrodzone lub natura, nie ludzkie sądy. Jest bezwzględna: nie zna litości ani okoliczności łagodzących, a kara jest współmierna do winy i często ją odzwierciedla.
Teza to stanowisko, nie streszczenie. Komisja ocenia, czy potrafisz je utrzymać przez całą wypowiedź i obronić przykładami - dlatego niżej każdy argument jest przypięty do konkretnego miejsca w lekturze.
Argumenty i sceny do przywołania
Argument 1
„Lilije”: żona zabija męża powracającego z wojny, zakopuje ciało w gaju i sieje na grobie lilie. Gdy po latach szykuje nowy ślub, a bracia męża zrywają kwiaty z grobu na wianek, w kościele pojawia się duch zabitego, a świątynia zapada się pod ziemię.
Zbrodnia ukryta przed ludźmi nie ukryje się przed zaświatami. Kara przychodzi z opóźnieniem, ale jest nieunikniona i spada w momencie, gdy winna chce zacząć nowe życie.
Argument 2
„Świtezianka”: strzelec przysięga wierność tajemniczej dziewczynie, a potem ulega urokowi nimfy, która jest nią samą. Za złamanie przysięgi zostaje wciągnięty w toń jeziora, a jego dusza ma przez tysiąc lat cierpieć przy modrzewiu, który był świadkiem przysięgi („Niech lat doczeka tysiąca”).
W świecie ballad przysięga ma moc prawa. Wiarołomność jest ciężką winą, a karę wymierza natura, która strzeże moralnego porządku.
Argument 3
„Powrót taty”: modlitwa dzieci pod figurą powstrzymuje rozbójników, którzy napadli na ich ojca, a herszt odstępuje od napadu, wzruszony.
Ludowa sprawiedliwość nie tylko karze, ale też nagradza. Niewinność i szczera wiara chronią przed złem, co pokazuje drugą stronę tego samego porządku.
Kontekst - wybierz jeden
Polecenie wymaga uwzględnienia jednego wybranego kontekstu, nie wszystkich. Lepiej rozwinąć jeden trafnie niż wymienić trzy powierzchownie. Czym są konteksty i które rodzaje uznaje CKE, wyjaśniamy w osobnym poradniku o kontekstach.
| Rodzaj | Do czego się odwołać | Jak to powiązać |
|---|---|---|
| literacki | Adam Mickiewicz, „Dziady” część II | Ta sama ludowa sprawiedliwość, ale każda kara mierzona inną zasadą. Widmo Złego Pana cierpi, bo nie okazało nikomu litości: „kto nie był ni razu człowiekiem, temu człowiek nic nie pomoże”. Zosia nikogo nie kochała i nie zaznała ziemskich uczuć, więc błąka się między niebem a ziemią: „kto nie dotknął ziemi ni razu, ten nigdy nie może być w niebie”. |
| kulturowy | ballada jako gatunek oparty na folklorze | Mickiewicz sięga po wierzenia ludu, w którym moralność jest prosta i jasna - stąd surowość kar w balladach. |
| literacki | Juliusz Słowacki, „Balladyna” | Zbrodnie Balladyny też zostają ukarane przez siłę wyższą - piorun w finale to dalekie echo ludowej sprawiedliwości z ballad. |
O co może dopytać komisja
Po wypowiedzi członkowie zespołu zadają pytania. Nie są one podchwytliwe - sprawdzają, czy rozumiesz to, co przed chwilą powiedziałeś.
- Czym ludowa sprawiedliwość różni się od sprawiedliwości sądowej?
- Czy kara w „Liliach” jest proporcjonalna do winy?
- Jaką rolę w balladach pełni przyroda?
- Dlaczego romantycy sięgali po ludowe wierzenia?
Gdzie najczęściej przepadają punkty
- Omawianie „Romantyczności”, która nie dotyczy tego zagadnienia, zamiast ballad o winie i karze.
- Streszczanie ballad bez sformułowania zasad, na jakich działa ludowa sprawiedliwość.
- Pominięcie roli sił nadprzyrodzonych, które w balladach są wykonawcami kary.
Punktacja części ustnej i to, za co dokładnie przyznaje się punkty, są opisane w poradniku o przebiegu matury ustnej, a jak z konspektu zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi. Pełną listę 76 zadań znajdziesz na stronie pytań jawnych.
Ten sam motyw w innych lekturach
Zagadnienie z tego zadania wraca w innych pozycjach z listy CKE. Każda z nich może posłużyć za kontekst literacki, a powtórka motywu przygotowuje do kilku losowań naraz.