Nowomowa jako sposób ograniczenia wolności
Zadanie 69 z listy CKE · George Orwell, Rok 1984 · aktualizacja
Pełne brzmienie zadania
Nowomowa jako sposób na ograniczenie wolności człowieka. Omów zagadnienie na podstawie „Roku 1984” George’a Orwella. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Teza, od której możesz zacząć
Nowomowa jest w „Roku 1984” najbardziej przemyślanym narzędziem zniewolenia: nie zabrania myśli, tylko odbiera słowa, którymi można by je wyrazić. Gdy zniknie słowo „wolność” w znaczeniu politycznym, zniknie też możliwość pomyślenia buntu.
Teza to stanowisko, nie streszczenie. Komisja ocenia, czy potrafisz je utrzymać przez całą wypowiedź i obronić przykładami - dlatego niżej każdy argument jest przypięty do konkretnego miejsca w lekturze.
Argumenty i sceny do przywołania
Argument 1
Rozmowa Winstona z Syme’em w stołówce: Syme z entuzjazmem opowiada o kolejnym wydaniu słownika nowomowy, który z każdą edycją jest coraz cieńszy.
Celem nowomowy jest zawężenie zakresu myśli. Jeśli w języku nie ma słowa na sprzeciw, nie da się go sformułować nawet w myślach.
Argument 2
Słowa takie jak „myślozbrodnia”, „nieosoba” czy „dwójmyślenie”.
Nowomowa tworzy też słowa, które z góry przesądzają ocenę. „Myślozbrodnia” zamienia samodzielne myślenie w przestępstwo, a „nieosoba” odbiera człowiekowi nawet to, że kiedykolwiek istniał.
Argument 3
Syme, najbardziej oddany twórca nowomowy, pewnego dnia znika i staje się „nieosobą”.
Ironia losu Syme’a pokazuje, że rozumienie mechanizmu jest dla systemu groźne. Nowomowa ma być językiem bezmyślnym - nawet jej twórca jest zbyt inteligentny, by przetrwać.
Kontekst - wybierz jeden
Polecenie wymaga uwzględnienia jednego wybranego kontekstu, nie wszystkich. Lepiej rozwinąć jeden trafnie niż wymienić trzy powierzchownie. Czym są konteksty i które rodzaje uznaje CKE, wyjaśniamy w osobnym poradniku o kontekstach.
| Rodzaj | Do czego się odwołać | Jak to powiązać |
|---|---|---|
| językoznawczy | Michał Głowiński, „Nowomowa po polsku” | Opis języka propagandy PRL - wartościujących przymiotników i rytualnych formuł - jako realnej wersji orwellowskiego zjawiska. |
| historyczny | Victor Klemperer, „LTI. Notatnik filologa” | Zapis tego, jak język III Rzeszy zmieniał myślenie zwykłych Niemców, pokazuje skuteczność mechanizmu opisanego przez Orwella. |
O co może dopytać komisja
Po wypowiedzi członkowie zespołu zadają pytania. Nie są one podchwytliwe - sprawdzają, czy rozumiesz to, co przed chwilą powiedziałeś.
- Dlaczego słownik nowomowy z każdym wydaniem jest coraz cieńszy?
- Czym jest dwójmyślenie i jak łączy się z nowomową?
- Czy zjawisko nowomowy występuje także we współczesnym języku publicznym?
Gdzie najczęściej przepadają punkty
- Opisywanie nowomowy jako zwykłego żargonu urzędowego, bez związku z ograniczaniem myślenia.
- Pominięcie rozmowy z Syme’em, która zawiera najważniejsze tezy o celach nowomowy.
- Przykłady z powieści podane bez wyjaśnienia, jak dane słowo ogranicza wolność.
Punktacja części ustnej i to, za co dokładnie przyznaje się punkty, są opisane w poradniku o przebiegu matury ustnej, a jak z konspektu zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi. Pełną listę 76 zadań znajdziesz na stronie pytań jawnych.
Ten sam motyw w innych lekturach
Zagadnienie z tego zadania wraca w innych pozycjach z listy CKE. Każda z nich może posłużyć za kontekst literacki, a powtórka motywu przygotowuje do kilku losowań naraz.