Motyw wolności w literaturze - lektury, pytania jawne, konteksty
6 zadań z listy CKE · 5 lektur · aktualizacja
Motyw wolności dotyczy dwóch rzeczy naraz: wolności zewnętrznej - narodu, obywatela, więźnia - i wewnętrznej, czyli niezależności myśli i sumienia. Lektury z pytań jawnych pokazują, że tę drugą można zachować nawet w celi, ale państwo totalitarne potrafi ją złamać, a presja otoczenia odbiera ją po cichu, bez użycia siły.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 28 · Dziady cz. III · Adam Mickiewicz
Czym dla człowieka może być wolność?Trzy rozumienia wolności. Więźniowie z wileńskiej celi są zamknięci, ale wewnętrznie wolni; goście Salonu Warszawskiego poruszają się swobodnie, ale przestali czegokolwiek chcieć; Konrad, walcząc o wolność narodu, żąda władzy nad duszami innych. Mickiewicz odrzuca tylko tę ostatnią - wolność, która chce zniewalać.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 55 · Ferdydurke · Witold Gombrowicz
Człowiek wobec presji otoczenia.Wolność wobec presji otoczenia. Pimko „upupia” trzydziestoletniego Józia, a szkoła, Młodziakowie i dwór narzucają mu kolejne formy. Józio ucieka z jednej „gęby” w drugą i na końcu przyznaje, że przed gębą nie ma ucieczki. Gombrowicz widzi wolność w świadomości tego mechanizmu, a nie w całkowitym wyzwoleniu.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 58 · Inny świat · Gustaw Herling-Grudziński
Konsekwencje zniewolenia człowieka.Konsekwencje zniewolenia. W łagrze głód i praca ponad siły zmuszają więźniów do donosów i kradzieży, a widzenia z żonami w „domu swidanij” częściej łamią, niż pocieszają. Ostatnią formą wolności okazuje się opór, który kosztuje życie - jak u Kostylewa, który przypala sobie rękę, by nie pracować dla systemu.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 67 · Rok 1984 · George Orwell
Jak zachować wolność w państwie totalitarnym?Wolność w pamięci, myśli i miłości. Winston zaczyna pisać pamiętnik w kącie niewidocznym dla teleekranu i notuje, że wolność to możliwość powiedzenia, że dwa i dwa to cztery, a romans z Julią staje się czynem politycznym. Pokój 101 pokazuje jednak, że system potrafi złamać także tę wewnętrzną wolność.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 69 · Rok 1984 · George Orwell
Nowomowa jako sposób na ograniczenie wolności człowieka.Odebrać słowa, by odebrać myśl. Syme z entuzjazmem opowiada o słowniku nowomowy, który z każdym wydaniem jest coraz cieńszy, bo bez słów na sprzeciw nie da się go nawet pomyśleć. Nowomowa ogranicza wolność nie zakazem, tylko zawężeniem języka.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 72 · Tango · Sławomir Mrożek
Normy społeczne — ograniczają człowieka czy porządkują życie?Wolność bez norm to chaos. W domu Stomilów zniesiono wszystkie konwenanse, a babcia gra w karty z Edkiem, który czuje się tu jak u siebie. Mrożek pokazuje, że brak zasad nie daje wolności, tylko bezbronność, a z tej próżni korzysta ten, kto ma siłę.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw wolności w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Adam Mickiewicz, „Oda do młodości” - Wiersz-manifest młodego pokolenia, które ma zmienić świat siłą zapału i wspólnoty. Kończy się powitaniem „jutrzenki swobody” - wolność jest tu celem zbiorowego czynu, a nie stanem ducha jednostki.
- Czesław Miłosz, „Zniewolony umysł” - Esej o tym, jak intelektualiści przyjmowali ideologię komunistyczną i ukrywali prawdziwe poglądy pod maską, którą Miłosz nazywa ketmanem. Kontekst do pytań o wolność wewnętrzną w „Roku 1984” i „Innym świecie”.
- Jean-Paul Sartre i egzystencjalizm - Według Sartre’a człowiek jest skazany na wolność: nie może uciec od wyboru ani od odpowiedzialności za niego. Pasuje jako kontekst filozoficzny do „Ferdydurke” i do pytań o to, czy bohater sam decyduje o sobie.
- Erich Fromm, „Ucieczka od wolności” - Studium o tym, dlaczego ludzie dobrowolnie oddają wolność autorytetom i tłumowi: wolność budzi lęk i poczucie osamotnienia. Dobrze tłumaczy zarówno Salon Warszawski z „Dziadów”, jak i tłum z Tygodnia Nienawiści.
- Epiktet - Stoik, który urodził się niewolnikiem, a uczył, że nikt nie odbierze człowiekowi wolności myśli i oceny. Klasyczny kontekst filozoficzny do sceny więziennej z „Dziadów” cz. III.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | wolność obywatela polis i wewnętrzna wolność mędrca | stoicy: Epiktet, Seneka |
| Oświecenie | wolność jako prawo każdego człowieka i podstawa umowy społecznej | Jean-Jacques Rousseau, „Umowa społeczna” |
| Romantyzm | wolność narodu i walka z zaborcą; wolność jednostki wobec Boga | „Oda do młodości”, „Dziady” cz. III |
| Dwudziestolecie międzywojenne | wolność od formy narzucanej przez innych | Witold Gombrowicz, „Ferdydurke” |
| Po 1945 roku | wolność wobec totalitaryzmu, wolność myśli i języka | Orwell, Herling-Grudziński, Miłosz, Mrożek |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
Zacznij od rozróżnienia, o jaką wolność chodzi. W zadaniu 28 („Czym dla człowieka może być wolność?”) możesz od razu wyliczyć trzy jej postacie z „Dziadów”: niepodległość, niezależność wewnętrzną i wolność absolutną, której żąda Konrad. Taka typologia sama układa plan wypowiedzi i pokazuje komisji, że nie mówisz ogólnikami.
Do pytań o totalitaryzm (67 i 69) przydaje się rozróżnienie wolności „od” i wolności „do”. Partia w „Roku 1984” odbiera ludziom obie: nie mają prywatności, w której byliby wolni od nadzoru, ani słów, którymi mogliby chcieć czegoś innego. Kontekstem może być „Zniewolony umysł” Miłosza albo „Inny świat”, gdzie wolność wewnętrzna jest ostatnim, co więzień może ocalić.
Uważaj na utożsamianie wolności z brakiem zasad. „Tango” pokazuje, że dom bez norm nie jest wolny, tylko bezbronny, a „Ferdydurke”, że od presji innych nie da się uciec całkowicie. Teza o wolności jako świadomości ograniczeń jest bardziej przekonująca niż hasło, że wolność to robienie, co się chce.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.