Motyw miłości w literaturze - lektury, pytania jawne, konteksty
6 zadań z listy CKE · 6 lektur · aktualizacja
Motyw miłości obejmuje miłość kochanków, miłość rodzicielską, przyjacielską i miłość bliźniego. W lekturach z pytań jawnych występuje jako siła, która rzuca wyzwanie śmierci (Orfeusz, Demeter, Karusia), jako ratunek (Sonia), jako bunt przeciw systemowi (Winston i Julia) i jako obsesja, która jednocześnie napędza i niszczy (Wokulski).
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 6 · Mitologia · Jan Parandowski
Miłość silniejsza niż śmierć.Miłość silniejsza niż śmierć. Orfeusz schodzi do Hadesu po Eurydykę i wzrusza śpiewem władców podziemia, ale w drodze na powierzchnię ogląda się i traci ją na zawsze. Demeter rozpaczą zmusza bogów, by oddali jej Persefonę - choć tylko na część roku. Miłość jest silna, ale nie wszechmocna.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 10 · Lament świętokrzyski
Motyw cierpiącej matki.Miłość matki. Maryja w „Lamencie świętokrzyskim” chciałaby przejąć ból Syna, podeprzeć mu zwisającą głowę i dać pić, gdy woła o picie. Miłość macierzyńska wyraża się tu współcierpieniem i bezradnością - to miłość, która nie może pomóc, ale nie odchodzi.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 19 · Romantyczność i ballady · Adam Mickiewicz
Świat ducha a świat rozumu.Miłość ponad grobem. Karusia rozmawia ze zmarłym Jasieńkiem, którego nie widzi nikt poza nią, a lud jej wierzy i modli się za duszę zmarłego. Mickiewicz przeciwstawia uczucie „szkiełku i oku” starca - miłość daje dostęp do prawdy, której rozum nie zmierzy.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 30 · Lalka · Bolesław Prus
Miłość — siła destrukcyjna czy motywująca do działania?Miłość jako siła i zguba. Dla Izabeli Wokulski jedzie na wojnę bułgarską, zbija majątek i przez podstawionych ludzi wykupuje kamienicę i srebra Łęckich. Gdy w pociągu słyszy jej rozmowę ze Starskim po angielsku, złudzenie pęka. Miłość do osoby wymyślonej, a nie prawdziwej, napędza go i niszczy jednocześnie.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 39 · Zbrodnia i kara · Fiodor Dostojewski
Ile człowiek jest gotów poświęcić dla innych?Miłość, która ratuje. Sonia jedzie za Raskolnikowem na Syberię i zostaje w pobliżu katorgi, choć on przez pierwszy rok ją odpycha. To jej cierpliwa miłość, a nie wyrok, prowadzi w epilogu do przełomu - Dostojewski łączy miłość z odrodzeniem moralnym.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 67 · Rok 1984 · George Orwell
Jak zachować wolność w państwie totalitarnym?Miłość jako bunt. W państwie, które chce mieć człowieka na wyłączność, romans Winstona i Julii w pokoju nad sklepem pana Charringtona jest czynem politycznym. Pokój 101 pokazuje cenę: przerażony Winston krzyczy, żeby zrobili to Julii - system łamie miłość, żeby złamać człowieka.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw miłości w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- „Pieśń nad pieśniami” i „Hymn o miłości” - Dwa biblijne teksty o miłości: pierwszy to poemat o oblubieńcach ze słowami, że „jak śmierć potężna jest miłość”, drugi to fragment Pierwszego Listu do Koryntian, według którego miłość „cierpliwa jest, łaskawa jest”. Kontekst biblijny do niemal każdej lektury z tej strony.
- William Szekspir, „Romeo i Julia” - Miłość młodych z dwóch zwaśnionych rodów, silniejsza od nienawiści rodzin i ostatecznie od życia. Tragiczny finał godzi Montekich i Kapuletów - śmierć kochanków ma sens dla całej wspólnoty.
- „Dzieje Tristana i Izoldy” - Średniowieczna opowieść o miłości wywołanej napojem miłosnym, która łamie wierność wobec króla Marka i prowadzi kochanków do śmierci. Wzorzec miłości tragicznej, silniejszej niż prawo i obowiązek.
- Adam Mickiewicz, „Dziady” cz. IV - Gustaw, nieszczęśliwie zakochany w kobiecie, która wybrała bogatszego, opowiada księdzu o swojej miłości i obwinia „książki zbójeckie” o to, że nauczyły go kochać jak w romansach. Kontekst do Wokulskiego, który także kochał wyobrażenie.
- Jan Andrzej Morsztyn, „Do trupa” - Barokowy sonet, w którym zakochany porównuje się do zmarłego: obu zabiła strzała, jednego śmierci, drugiego miłości, ale los kochanka jest gorszy, bo cierpi świadomie. Dobry przykład konceptu i miłości jako cierpienia.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | miłość jako potężna siła, z którą liczą się nawet bogowie | mit o Orfeuszu i Eurydyce, Platon, „Uczta” |
| Średniowiecze | miłość do Boga i bliźniego oraz miłość dworska rycerza do damy | „Lament świętokrzyski”, „Dzieje Tristana i Izoldy” |
| Renesans i barok | miłość jako harmonia albo jako paradoks i cierpienie | sonety Petrarki, „Romeo i Julia”, Morsztyn |
| Romantyzm | miłość idealna, nieszczęśliwa, silniejsza niż śmierć | „Romantyczność”, „Dziady” cz. IV, „Cierpienia młodego Wertera” |
| Pozytywizm | miłość wobec pieniędzy i podziałów społecznych | Bolesław Prus, „Lalka”; Eliza Orzeszkowa, „Nad Niemnem” |
| XX wiek | miłość jako schronienie i bunt w świecie przemocy | George Orwell, „Rok 1984” |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
Przy miłości najpierw nazwij jej rodzaj, bo miłość w zadaniu 6 (mity), 10 (matka), 30 (Wokulski) i w romansie Winstona z Julią to cztery różne zjawiska. Potem zapytaj, czym miłość jest dla bohatera: siłą, która pozwala przekroczyć granice, jak u Orfeusza i Demeter, ratunkiem, jak u Soni, czy złudzeniem, jak u Wokulskiego.
Zadanie 30 z „Lalki” pyta wprost o dwoistość: siła destrukcyjna czy motywująca. Najlepsza odpowiedź mówi „jedno i drugie” i pokazuje, skąd bierze się zniszczenie - z idealizacji osoby, która w rzeczywistości jest kimś innym. Kontekstem może być Gustaw z IV części „Dziadów”, który kochał podobnie, albo „Romantyczność”, gdzie ta sama siła uczucia ma wartość pozytywną.
Uważaj, by motyw miłości nie zamienił się w streszczenie romansu. Komisja nie pyta, co się wydarzyło, tylko co z tego wynika. Jedna scena - obejrzenie się Orfeusza, rozmowa w pociągu, Pokój 101 - omówiona do końca daje więcej niż opowiedzenie całej historii.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.