Motyw losu i przeznaczenia w literaturze - lektury i pytania jawne
5 zadań z listy CKE · 5 lektur · aktualizacja
Motyw losu (przeznaczenia, fatum) stawia pytanie, czy o życiu człowieka decyduje siła od niego niezależna, czy jego własne wybory. Antyk widzi w losie fatum, któremu nie da się uciec, ale nawet tam bohaterowie wybierają, jak go przyjąć; Szekspir i Dostojewski przenoszą ciężar na decyzje człowieka, a XX wiek na przypadek.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 2 · Biblia · Pismo Święte
Człowiek wobec niestałości świata.Wszystko ma swój czas. Kohelet widzi, że pokolenia przychodzą i odchodzą, a ludzki trud nie daje trwałego zysku, ale w zmienności świata dostrzega porządek: jest czas rodzenia i czas umierania. Odpowiedzią na los nie jest walka z nim, tylko przyjmowanie z wdzięcznością tego, co dane tu i teraz.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 7 · Iliada · Homer
Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem.Heroizm wobec znanego losu. Hektor wie, że Troja upadnie, a mimo to żegna Andromachę i wraca do walki; Achilles wybiera krótkie życie i sławę zamiast długiego i bezimiennego. Homer pokazuje, że losu nie da się zmienić, ale można zdecydować, z jaką postawą się go przyjmie.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 9 · Antygona · Sofokles
Człowiek wobec przeznaczenia.Fatum rodu i ludzkie wybory. Nad Labdakidami ciąży klątwa, ale Antygona sama decyduje o pochowaniu brata, a Kreon sam ściąga na siebie katastrofę. Gdy zmienia zdanie po słowach Tejrezjasza, jest już za późno - to ironia tragiczna: decyzja, która miała ratować, przychodzi po czasie.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 14 · Makbet · William Szekspir
Czy człowiek decyduje o własnym losie?Przepowiednia nie zwalnia z wyboru. Czarownice obiecują tron i Makbetowi, i potomkom Banka, ale tylko Makbet przyspiesza przepowiednię zbrodnią. Później zjawy zapowiadają, że nie pokona go nikt zrodzony z kobiety i że jest bezpieczny, dopóki las birnamski nie podejdzie pod Dunsinane - obie zapowiedzi spełniają się co do litery, ale nie tak, jak bohater je odczytał.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 40 · Zbrodnia i kara · Fiodor Dostojewski
Co może determinować ludzkie postępowanie?Co determinuje człowieka. Dostojewski wylicza nędzę, duszny Petersburg i przypadek, czyli podsłuchaną w szynku rozmowę o lichwiarce, ale rozstrzyga na rzecz idei: Raskolnikow zabija, bo wcześniej w artykule „O zbrodni” uznał, że ludzie niezwykli mają do tego prawo. Środowisko jest tłem, a nie przyczyną.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw losu i przeznaczenia w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Sofokles, „Król Edyp” - Edyp opuszcza Korynt, by nie spełnić przepowiedni, że zabije ojca i poślubi matkę - i właśnie tą ucieczką ją spełnia. To najczystszy przykład fatum i ironii tragicznej w literaturze, a zarazem dzieje tego samego rodu, z którego pochodzi Antygona.
- Mity o Mojrach - Trzy boginie losu: Kloto przędzie nić ludzkiego życia, Lachesis ją odmierza, a Atropos przecina. W wielu mitach nawet bogowie nie mogą zmienić ich wyroków - to obraz losu jako siły ponad ludźmi i bogami.
- Albert Camus, „Mit Syzyfa” - Esej, w którym Syzyf staje się bohaterem absurdu: zna swój los i wtacza głaz dalej, a Camus kończy stwierdzeniem, że trzeba wyobrażać sobie Syzyfa szczęśliwym. Kontekst filozoficzny do Hektora i Achillesa, którzy także walczą, znając wyrok.
- Wisława Szymborska, „Wszelki wypadek” - Wiersz o ocaleniu, które zależało od drobiazgu, otwarty słowami „Zdarzyć się mogło. / Zdarzyć się musiało”. Szymborska zastępuje fatum przypadkiem, co daje dobry kontrast do antycznych tragedii.
- Krzysztof Kieślowski, „Przypadek” - Film o trzech wersjach życia studenta medycyny, zależnych od tego, czy zdąży wskoczyć do odjeżdżającego pociągu do Warszawy. Kontekst filmowy do pytania, czy o losie decyduje człowiek, czy zbieg okoliczności.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | fatum, któremu podlegają ludzie, a w wielu mitach i bogowie; ironia tragiczna | „Iliada”, „Antygona”, „Król Edyp”, Mojry |
| Średniowiecze | los w rękach Opatrzności, koło Fortuny i śmierć, która zabiera każdego | „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, danse macabre |
| Renesans | człowiek współtworzy swój los, ale wobec Fortuny potrzebuje cnoty i umiaru | Szekspir, „Makbet”; Machiavelli o fortunie i cnocie |
| Realizm i naturalizm | determinizm środowiska, dziedziczności i warunków życia | Dostojewski, „Zbrodnia i kara”; proza Emila Zoli |
| XX wiek | przypadek i absurd zamiast fatum | Szymborska, Camus, Kieślowski |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
Sedno każdej wypowiedzi o losie to spór: przeznaczenie czy wybór. Najmocniejsza teza nie wybiera skrajności, tylko pokazuje, jak oba czynniki działają razem - jak w „Antygonie”, gdzie fatum rodu wyznacza tło, a decyzje Kreona uruchamiają katastrofę, albo w „Makbecie”, gdzie przepowiednia wskazuje cel, a drogę do niego wybiera bohater.
Pomaga para porównawcza. Banko i Makbet słyszą równie kuszące przepowiednie, ale tylko jeden z nich zabija - to gotowy dowód na wolną wolę. Hektor i Achilles znają swój wyrok i walczą dalej - to dowód, że wobec losu liczy się postawa. Do zadania 40 przydaje się z kolei rozróżnienie tła i przyczyny: nędza tłumaczy klimat powieści, ale nie decyzję Raskolnikowa.
Pułapki: mylenie fatum z karą (Edyp nie jest karany za pychę, tylko spełnia przepowiednię), traktowanie przepowiedni w „Makbecie” jak rozkazu i używanie słowa „los” bez określenia, czy chodzi o przeznaczenie, przypadek czy warunki społeczne. Zdefiniuj pojęcie w pierwszym zdaniu, a komisja od razu zobaczy, że panujesz nad tematem.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.