Motyw ojczyzny i patriotyzmu w literaturze - lektury i pytania jawne
6 zadań z listy CKE · 5 lektur · aktualizacja
Motyw ojczyzny obejmuje przywiązanie do kraju, odpowiedzialność za jego los i spór o to, jak mu służyć: walką, ofiarą, pracą czy słowem. W polskiej literaturze, pisanej przez ponad sto lat bez własnego państwa, to motyw wyjątkowo częsty - w pytaniach jawnych prowadzi od „Pieśni o Rolandzie” przez „Dziady” i „Wesele” po „Przedwiośnie”.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 12 · Pieśń o Rolandzie
Średniowieczny wzorzec rycerza.Ojczyzna rycerza. Roland walczy za wiarę, seniora Karola Wielkiego i „słodką Francję”, a umierając, kładzie się twarzą w stronę Hiszpanii, by Karol wiedział, że zginął jak zwycięzca. Średniowieczny patriotyzm to wierność władcy i Bogu, ale też honor, który u Rolanda przechodzi w pychę.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 21 · Dziady cz. III · Adam Mickiewicz
Losy młodzieży polskiej pod zaborami.Ofiara młodego pokolenia. W celi klasztoru bazylianów Sobolewski opowiada o wywożeniu kibitkami młodych więźniów, wśród których Janczewski woła „Jeszcze Polska nie zginęła”. Patriotyzm filomatów rodzi się z represji i kończy albo dojrzałą ofiarnością, albo złamaniem, jak u Cichowskiego.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 23 · Dziady cz. III · Adam Mickiewicz
Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy.Patriotyzm i obojętność wewnątrz narodu. W Salonie Warszawskim przy drzwiach młodzież rozmawia po polsku o sprawach kraju, a przy stoliku elita po francusku o balach. Wysocki porównuje naród do lawy: z wierzchu zimnej i plugawej, ale z wewnętrznym ogniem, którego sto lat nie wyziębi.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 36 · Potop · Henryk Sienkiewicz
Postawy odwagi i tchórzostwa.Odwaga i zdrada w czasie potopu. Pospolite ruszenie pod Ujściem poddaje się Szwedom bez walki, przeor Kordecki broni Jasnej Góry, a Kmicic, który służył zdrajcy Radziwiłłowi, wysadza szwedzką kolubrynę. Sienkiewicz pisał „ku pokrzepieniu serc” i pokazał patriotyzm jako drogę - także od błędu do odkupienia.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 43 · Wesele · Stanisław Wyspiański
Rola chłopów i inteligencji w sprawie niepodległościowej.Kto ma poprowadzić naród. Czepiec mówi, że chłopi pójdą do walki, gdy ktoś ich poprowadzi; Wernyhora daje Gospodarzowi złoty róg, ten oddaje go Jaśkowi, a Jasiek gubi róg, schylając się po czapkę z pawich piór. Wyspiański pokazuje, że sprawa narodowa przegrywa przez brak przywództwa i przez próżność obu warstw.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 50 · Przedwiośnie · Stefan Żeromski
Różne wizje odbudowy Polski po odzyskaniu niepodległości.Jaką Polskę budować. Seweryn Baryka opowiada synowi o szklanych domach, Gajowiec broni powolnych reform, a Lulek wzywa do rewolucji. Cezary nie przyjmuje żadnej z tych wizji w całości - Żeromski pyta, czym jest patriotyzm, gdy niepodległość już jest, a państwo dopiero trzeba zbudować.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw ojczyzny w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Ignacy Krasicki, „Hymn do miłości ojczyzny” - Oświeceniowy wiersz otwarty słowami „Święta miłości kochanej ojczyzny, / Czują cię tylko umysły poczciwe”, w którym patriotyzm oznacza gotowość do każdej ofiary. Kontekst literacki do niemal każdej lektury z tej strony.
- Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” - Inwokacja „Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie” to obraz ojczyzny utraconej i idealizowanej z emigracji. Jacek Soplica, który jako ksiądz Robak odkupuje zbrodnię służbą krajowi, dobrze łączy się z Kmicicem z „Potopu”.
- Piotr Skarga, „Kazania sejmowe” - Kazanie o miłości ku ojczyźnie porównuje państwo do okrętu, na którym płyną wszyscy obywatele: gdy zatonie, przepadną także ich prywatne dobra. Wzorzec troski o państwo ponad interes własny.
- Cyprian Kamil Norwid, „Moja piosnka [II]” - Tęsknota emigranta za krajem, w którym z ziemi podnosi się okruszynę chleba przez szacunek dla darów nieba. Ojczyzna jest tu wspólnotą prostych wartości, a nie hasłem politycznym.
- Krzysztof Kamil Baczyński, „Elegia o… [chłopcu polskim]” - Wiersz, w którym głos matki zwraca się do syna: wojna odebrała mu dzieciństwo, a on wychodzi z bronią w noc i ginie. Kontekst do zadania o losach młodzieży z „Dziadów” - dwa pokolenia, które płacą za ojczyznę młodością.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | śmierć za ojczyznę jako najwyższy zaszczyt obywatela | Horacy: „Dulce et decorum est pro patria mori” |
| Średniowiecze | wierność władcy, wierze i „słodkiej Francji” | „Pieśń o Rolandzie” |
| Renesans i barok | odpowiedzialność obywateli za państwo, krytyka prywaty | Kochanowski, „Odprawa posłów greckich”; Skarga, „Kazania sejmowe” |
| Oświecenie | miłość ojczyzny jako cnota obywatelska | Krasicki, „Hymn do miłości ojczyzny” |
| Romantyzm | walka zbrojna, ofiara i mesjanizm; tęsknota emigranta | „Dziady” cz. III, „Pan Tadeusz”, Norwid |
| Pozytywizm | praca organiczna i praca u podstaw zamiast powstań; powieść ku pokrzepieniu serc | Prus, Orzeszkowa; Sienkiewicz, „Potop” |
| Młoda Polska i dwudziestolecie | rozrachunek z mitami narodowymi i spór o kształt odrodzonego państwa | „Wesele”, „Przedwiośnie” |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
Motyw ojczyzny najlepiej porządkuje pytanie o postawę: walka, ofiara, praca, obojętność czy zdrada. W zadaniu 23 możesz przeciwstawić więźniów i młodzież przy drzwiach Salonu Warszawskiego elicie przy stoliku i gościom balu u Senatora, w zadaniu 36 - Kordeckiego i Kmicica wojewodom spod Ujścia. Taki podział od razu daje tezę i dwa przeciwne przykłady.
Drugi trop to zmiana rozumienia patriotyzmu w czasie. Romantyzm każe walczyć i cierpieć („Dziady”), pozytywizm pracować, Młoda Polska rozlicza naród z niemocy („Wesele”), a „Przedwiośnie” pyta, jak budować państwo, które już istnieje. Zestawienie dwóch epok to najprostszy sposób na kontekst historycznoliteracki.
Unikaj patosu i ogólników w rodzaju „bohater kochał ojczyznę”. Komisja oczekuje, że pokażesz, w czym ta miłość się wyraża i ile kosztuje: Roland płaci życiem za dumę, Kmicic odkupuje zdradę, a Cezary Baryka musi wybierać między wizjami, z których żadna nie jest bez wad.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.