Motyw poświęcenia w literaturze - lektury, pytania jawne, konteksty
6 zadań z listy CKE · 6 lektur · aktualizacja
Motyw poświęcenia to rezygnacja z własnego dobra - wygody, szczęścia, godności albo życia - dla drugiego człowieka, wspólnoty lub wartości. Lektury z pytań jawnych pokazują ofiarę dobrowolną (Prometeusz, Sonia, Rieux) i ofiarę narzuconą komuś innemu (Ifigenia), a najważniejsze pytanie brzmi zawsze: kto ponosi koszt i czy ofiara ma sens.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 4 · Mitologia · Jan Parandowski
Poświęcenie się w imię wyższych wartości.Wzorzec poświęcenia dla ludzkości. Prometeusz kradnie bogom ogień, wiedząc, że Zeus go ukarze, i zostaje przykuty do skał Kaukazu, gdzie orzeł wyjada mu wątrobę. Drugą stronę motywu pokazuje Ifigenia: tu ojciec poświęca nie siebie, lecz córkę, i wyższa sprawa staje się źródłem tragedii.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 8 · Antygona · Sofokles
Prawa boskie a prawa ludzkie.Poświęcenie życia dla prawa sumienia. Antygona grzebie Polinejkesa, choć wie, że za złamanie zakazu Kreona grozi śmierć, i nie próbuje się wycofać. Jej ofiara to świadomy wybór: obowiązek wobec zmarłego brata i prawo bogów są dla niej ważniejsze niż własne życie.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 22 · Dziady cz. III · Adam Mickiewicz
Mesjanizm jako romantyczna idea poświęcenia.Mesjanizm, czyli poświęcenie całego narodu. W Widzeniu księdza Piotra cierpienie Polski staje się ofiarą na wzór męki Chrystusa, która ma odkupić inne narody. Mickiewicz zestawia przy tym dwie drogi: Konrad chce zbawić naród sam i z pychy, ksiądz Piotr przez pokorę - i to jemu zostaje dane widzenie.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 39 · Zbrodnia i kara · Fiodor Dostojewski
Ile człowiek jest gotów poświęcić dla innych?Ofiara, która kosztuje samego ofiarodawcę. Sonia idzie na ulicę, żeby utrzymać macochę i jej dzieci, a potem jedzie za skazanym Raskolnikowem na Syberię. Dostojewski zestawia ją z Dunią, gotową wyjść za Łużyna dla brata, i z Raskolnikowem, który poświęcił cudze życie, a nie własne.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 59 · Zdążyć przed Panem Bogiem · Hanna Krall
Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach?Wierność do końca. Pola Lifszyc, widząc, że jej matkę prowadzą na Umschlagplatz, dołącza do kolumny, by pojechać razem z nią do Treblinki. Marek Edelman opowiada o tym bez słowa oceny - poświęcenie w getcie nie ma nic z heroicznej pozy, jest po prostu wyborem bycia z bliskimi.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 62 · Dżuma · Albert Camus
Co skłania człowieka do poświęceń?Poświęcenie bez wiary w nagrodę. Rieux leczy dzień i noc, choć jego żona umiera daleko w sanatorium, Rambert rezygnuje z przygotowanej ucieczki do ukochanej, a urzędnik Grand po pracy prowadzi statystyki dla formacji sanitarnych. Dla Camusa poświęcenie to zwykła uczciwość, a nie heroizm.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw poświęcenia w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Stefan Żeromski, „Ludzie bezdomni” - Doktor Tomasz Judym rezygnuje z małżeństwa z Joasią, bo uważa, że rodzinne szczęście odciągnęłoby go od pracy dla biednych. Symbolem jego wyboru jest rozdarta sosna z zakończenia powieści - poświęcenie, które zostawia człowieka w rozdarciu.
- Aleksander Kamiński, „Kamienie na szaniec” - Historia Rudego, Alka i Zośki, harcerzy Szarych Szeregów. Akcja pod Arsenałem, w której odbito Rudego, kosztowała życie Alka, a sam Rudy zmarł po torturach. To kontekst do pytania, ile wolno poświęcić dla przyjaciela i ojczyzny.
- Maksymilian Kolbe - Franciszkanin, który w 1941 roku w Auschwitz zgłosił się na śmierć głodową w zamian za współwięźnia Franciszka Gajowniczka. Najczęściej wybierany kontekst historyczny do zadań o poświęceniu dla drugiego człowieka.
- Janusz Korczak - Lekarz i pedagog, który w sierpniu 1942 roku poszedł ze swoimi wychowankami z Domu Sierot na Umschlagplatz, choć mógł się uratować. Dobrze łączy się z historią Poli Lifszyc ze „Zdążyć przed Panem Bogiem”.
- Adam Mickiewicz, „Konrad Wallenrod” - Bohater poświęca rycerski honor, szczęście z ukochaną Aldoną i w końcu życie, by podstępem zniszczyć Zakon od środka. Wallenrodyzm to kontekst do pytania, czy dla ojczyzny wolno poświęcić także wartości moralne.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | poświęcenie dla ludzi lub wspólnoty, często wbrew bogom | Prometeusz, Ifigenia, Antygona |
| Średniowiecze | ofiara z siebie dla Boga: asceza, męczeństwo, rezygnacja z dóbr | „Legenda o św. Aleksym” |
| Romantyzm | ofiara jednostki i narodu dla ojczyzny | „Dziady” cz. III, „Konrad Wallenrod” |
| Przełom XIX i XX wieku | poświęcenie dla pracy społecznej i najsłabszych | Stefan Żeromski, „Ludzie bezdomni” |
| XX wiek | poświęcenie w sytuacji granicznej: wojna, obóz, epidemia | Kolbe, Korczak, „Dżuma”, „Zdążyć przed Panem Bogiem” |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
Przy poświęceniu najlepiej działa pytanie, kto ponosi koszt. Ofiara Prometeusza, Soni czy Rieux kosztuje ich samych; ofiara Ifigenii czy plan Duni kosztuje kogoś, kto o niej nie decydował albo komu ma ona służyć wbrew jego woli. Ten podział od razu zamienia listę przykładów w interpretację i odpowiada na pytania z zadań 39 i 62: ile człowiek jest gotów poświęcić i co go do tego skłania.
Drugi trop to motywacja. Antygonę prowadzi prawo bogów, Konrada miłość do narodu podszyta pychą, Rieux zwykła uczciwość, a Ramberta wstyd, że byłby szczęśliwy sam. Gdy komisja dopyta, dlaczego bohater się poświęca, warto mieć tę odpowiedź gotową dla każdej przywoływanej lektury.
Najczęstszy błąd to traktowanie każdego poświęcenia jako jednoznacznie dobrego. Mickiewicz odrzuca ofiarę z pychy, mit o Ifigenii każe pytać o prawo do cudzego życia, a Żeromski pokazuje, że wybór Judyma rani także Joasię. Teza, która dostrzega cenę ofiary, jest mocniejsza niż sama pochwała.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.