Motyw władzy w literaturze - lektury, pytania jawne, konteksty
6 zadań z listy CKE · 5 lektur · aktualizacja
Motyw władzy pokazuje, jak panowanie nad innymi zmienia rządzącego i rządzonych. Od „Antygony” po „Rok 1984” literatura powtarza tę samą diagnozę: władza, która nie uznaje żadnej granicy - prawa boskiego, sumienia, prawdy - zamienia się w tyranię i niszczy także tego, kto ją sprawuje.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 8 · Antygona · Sofokles
Prawa boskie a prawa ludzkie.Władca ponad prawem bogów. Kreon zakazuje pochówku Polinejkesa, a Hajmonowi, który mówi o cichym współczuciu Teb dla Antygony, odpowiada, że miasto należy do władcy. Z obrońcy porządku staje się tyranem, który nie słucha ani ludu, ani rodziny - i płaci za to śmiercią syna i żony.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 15 · Makbet · William Szekspir
Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy?Władza zdobyta zbrodnią. Po koronacji Makbet nie zaznaje spokoju, tylko strachu: zleca zabójstwo Banka, a potem morduje żonę i dzieci Makdufa, którzy niczym mu nie zagrażają. Na końcu mówi, że życie to opowieść idioty pełna wrzasku i wściekłości - władza odebrała mu nawet zdolność przeżywania żałoby.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 28 · Dziady cz. III · Adam Mickiewicz
Czym dla człowieka może być wolność?Pragnienie władzy nad duszami. W Wielkiej Improwizacji Konrad, który walczy o wolność narodu, żąda od Boga „rządu dusz”, czyli prawa do kierowania ludzką wolą dla dobra ludzi. Mickiewicz pokazuje, że nawet szlachetny cel nie usprawiedliwia władzy absolutnej, a takie żądanie graniczy z bluźnierstwem.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 66 · Rok 1984 · George Orwell
Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa?Władza dla samej władzy. W Ministerstwie Miłości O’Brien mówi Winstonowi, że Partii nie chodzi o szczęście obywateli, tylko o władzę, a przyszłość to but miażdżący ludzką twarz - na zawsze. Orwell pokazuje państwo, w którym doskonała jest tylko kontrola.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 68 · Rok 1984 · George Orwell
Znaczenie propagandy w państwie totalitarnym.Władza nad informacją. Winston w Departamencie Akt poprawia stare numery „Timesa”, a w Tygodniu Nienawiści wróg zmienia się w połowie przemówienia z Eurazji na Estazję i tłum przyjmuje to bez protestu. Partia wie, że kto panuje nad przeszłością, panuje też nad przyszłością - propaganda jest fundamentem jej władzy.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 72 · Tango · Sławomir Mrożek
Normy społeczne — ograniczają człowieka czy porządkują życie?Władza w miejsce norm. W „Tangu” Artur próbuje przywrócić w domu porządek, a pijany odkrywa, że jedyną skuteczną ideą jest władza. Chwilę później ginie z ręki Edka, który przejmuje rządy w domu - gdy znikają wspólne normy, władzę bierze najbardziej prymitywny.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw władzy w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Niccolò Machiavelli, „Książę” - Traktat o zdobywaniu i utrzymywaniu władzy, w którym skuteczność liczy się bardziej niż moralność, a władcy bezpieczniej jest budzić strach niż miłość, jeśli nie może mieć obu naraz. Kontekst filozoficzny do Makbeta, który działa według tej logiki i mimo to przegrywa.
- Jan Kochanowski, „Odprawa posłów greckich” - Dramat o odpowiedzialności rządzących: trojańska rada przedkłada prywatę nad dobro państwa, a Kasandra przepowiada upadek Troi. Słowa Ulissesa „O nierządne królestwo i zginienia bliskie” to jeden z najczęściej cytowanych kontekstów o władzy.
- Ryszard Kapuściński, „Cesarz” - Reportaż o dworze Hajle Sellasje w Etiopii, opowiedziany głosami dworzan. Władza jest tu rytuałem, a otoczenie władcy żyje z jego łaski - w PRL książkę czytano jako przypowieść o każdym systemie autorytarnym.
- George Orwell, „Folwark zwierzęcy” - Bajka o rewolucji zwierząt, w której świnie stopniowo przejmują przywileje dawnych właścicieli, aż przykazanie brzmi: „Wszystkie zwierzęta są równe, ale niektóre są równiejsze od innych”. Naturalny kontekst do zadań z „Roku 1984”.
- Czesław Miłosz, „Który skrzywdziłeś” - Wiersz do możnego, który krzywdzi zwykłego człowieka i otacza się pochlebcami. Kończy się przestrogą, że poeta pamięta - władza nie uniknie osądu słowa. Fragment wiersza wyryto na Pomniku Poległych Stoczniowców w Gdańsku.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | pycha władcy i spór o granice władzy; ideał rządów mędrców | „Antygona”, Platon, „Państwo” |
| Średniowiecze | władza z nadania Boga, król jako senior i obrońca wiary | „Pieśń o Rolandzie” - Karol Wielki |
| Renesans | odpowiedzialność rządzących i polityka oddzielona od moralności | Kochanowski, „Odprawa posłów greckich”; Machiavelli; „Makbet” |
| Romantyzm | tyrania zaborcy i pokusa władzy absolutnej | „Dziady” cz. III - Senator, Wielka Improwizacja |
| XX wiek | totalitaryzm, propaganda, władza nad językiem i myślą | Orwell, Herling-Grudziński, Kapuściński, Mrożek |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
W zadaniu 15 („Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy?”) najlepiej działa teza o kosztach: władza zdobyta lub utrzymywana bez granic odbiera rządzącemu spokój, przyjaciół i w końcu człowieczeństwo. Makbet daje do tego trzy etapy - zabójstwo Duncana, Banka i rodziny Makdufa - a każdy kolejny ma coraz mniej uzasadnienia.
Drugi typ pytań dotyczy mechanizmów władzy, a nie losu władcy. Tu najmocniejsze są „Rok 1984” (propaganda, nowomowa, przepisywanie przeszłości) i „Tango” (władza wypełniająca próżnię po normach). Jako kontekst sprawdzają się „Książę” Machiavellego i „Folwark zwierzęcy”, a z historii propaganda państw totalitarnych XX wieku.
Uważaj, by nie stawiać znaku równości między władzą a złem. Kreon ma swoje racje - dba o porządek po wojnie domowej - a problemem jest jego upór, nie sama władza. Teza, która widzi racje obu stron, jak u Hegla odczytującego „Antygonę” jako zderzenie dwóch racji, wypada dojrzalej niż jednostronne oskarżenie.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.