Motyw buntu w literaturze - lektury, pytania jawne, konteksty
6 zadań z listy CKE · 6 lektur · aktualizacja
Motyw buntu to sprzeciw jednostki wobec siły, która wydaje się nie do pokonania: bogów, władzy, Boga, losu albo porządku społecznego. Lektury z pytań jawnych pokazują bunt szlachetny (Prometeusz, Antygona, Rieux), bunt, który przechodzi w pychę (Konrad), i bunt bezsilny (Winston, Artur), a pytanie brzmi zawsze: w imię czego i za jaką cenę.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 4 · Mitologia · Jan Parandowski
Poświęcenie się w imię wyższych wartości.Bunt przeciw bogom dla dobra ludzi. Prometeusz wykrada ogień, choć wie, że Zeus go ukarze, i przyjmuje mękę na skałach Kaukazu. To wzorzec buntu prometejskiego - sprzeciwu wobec silniejszych w imię ludzi, za który płaci się cierpieniem.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 8 · Antygona · Sofokles
Prawa boskie a prawa ludzkie.Nieposłuszeństwo wobec władzy w imię sumienia. Antygona łamie zakaz Kreona i grzebie brata, a przed władcą mówi, że rozkaz śmiertelnika nie może znieść niepisanych praw bogów. Jej bunt nie jest anarchią: nie kwestionuje władzy w ogóle, tylko jej granice.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 24 · Dziady cz. III · Adam Mickiewicz
Różne postawy człowieka wobec Boga.Bunt przeciw Bogu. W Wielkiej Improwizacji Konrad zarzuca Bogu, że jest mądrością, a nie miłością, i żąda władzy nad duszami. Bunt wyrasta z miłości do cierpiącego narodu, ale przechodzi w pychę i kończy się bluźnierstwem, którego ostatnie słowo wypowiada już diabeł.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 63 · Dżuma · Albert Camus
Człowiek wobec cierpienia i śmierci.Bunt wobec cierpienia. Po śmierci synka sędziego Othona Rieux mówi ojcu Paneloux, że do śmierci będzie odmawiał zgody na świat, w którym dzieci są torturowane. Bunt Camusa nie jest bluźnierstwem ani rewolucją - to codzienna praca lekarza przeciw złu, którego nie da się wytłumaczyć.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 67 · Rok 1984 · George Orwell
Jak zachować wolność w państwie totalitarnym?Bunt w państwie totalitarnym. Winston zaczyna od pamiętnika pisanego w kącie niewidocznym dla teleekranu, potem nawiązuje romans z Julią i razem z nią deklaruje O’Brienowi chęć wstąpienia do Bractwa. Orwell pokazuje bunt, który system przewidział i wykorzystał - w Ministerstwie Miłości Winston zostaje złamany.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 70 · Tango · Sławomir Mrożek
Bunt przeciwko porządkowi społecznemu.Bunt przeciw buntowi. Pokolenie Stomila zburzyło dawne konwenanse, a ich syn Artur buntuje się przeciw tej pustce i żąda przywrócenia zasad. Mrożek pokazuje, że oba bunty przegrywają - z chaosu korzysta Edek, który nie ma żadnych idei, tylko siłę.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw buntu w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Albert Camus, „Człowiek zbuntowany” - Esej, w którym Camus pisze „Buntuję się, więc jesteśmy” i odróżnia bunt, który broni godności człowieka, od rewolucji, która w imię idei zaczyna zabijać. Kontekst filozoficzny do „Dżumy” i „Tanga”.
- Juliusz Słowacki, „Kordian” - Kordian na szczycie Mont Blanc postanawia poświęcić się za naród, a potem chce zabić cara, ale przed drzwiami jego sypialni mdleje, pokonany przez Strach i Imaginację. Bunt romantyczny, który przegrywa z własną słabością bohatera.
- Bohater bajroniczny - Romantyczny buntownik z poematów Byrona: samotny, dumny, skłócony ze społeczeństwem, naznaczony tajemniczą winą. Konrad z „Dziadów” cz. III dziedziczy po nim samotność i pychę, co pomaga wyjaśnić źródła jego buntu.
- Henry David Thoreau, „Obywatelskie nieposłuszeństwo” - Esej o prawie obywatela do odmowy posłuszeństwa państwu, które działa niesprawiedliwie. Thoreau odmówił płacenia podatku, sprzeciwiając się niewolnictwu i wojnie z Meksykiem, i trafił za to do więzienia - to kontekst filozoficzny do „Antygony”.
- Rewolucja obyczajowa lat 60. XX wieku - Bunt młodego pokolenia przeciw mieszczańskim normom: kontrkultura, ruch hippisowski, swoboda obyczajowa. „Tango” z 1964 roku odwraca ten schemat - tu syn buntuje się przeciw rodzicom, którzy już wszystko zburzyli.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | bunt przeciw bogom i władcy - karany, ale wywyższający człowieka | Prometeusz, „Antygona” |
| Średniowiecze | bunt jako grzech pychy, którego wzorem jest upadek Lucyfera | chrześcijańska wizja walki dobra ze złem |
| Oświecenie | bunt rozumu przeciw tyranii i przesądom, prawo ludu do zmiany władzy | Rousseau, rewolucja francuska |
| Romantyzm | bunt jednostki wybitnej przeciw Bogu, światu i tyranii | „Dziady” cz. III, „Kordian”, Byron |
| XX wiek | bunt wobec absurdu i totalitaryzmu, bunt pokoleniowy | Camus, Orwell, Mrożek |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
Przy buncie ustal trzy rzeczy: przeciw komu, w imię czego i jaki jest koszt. Prometeusz buntuje się przeciw bogom w imię ludzi i płaci męką, Antygona przeciw władcy w imię prawa bogów i płaci życiem, Konrad przeciw Bogu w imię narodu i staje na granicy potępienia. Tak zbudowane zestawienie daje gotowy plan porównania.
Druga oś to ocena buntu. Literatura nie pochwala go bezwarunkowo: Mickiewicz odrzuca bunt z pychy, Orwell pokazuje bunt, który system przewidział, a Mrożek bunt, z którego korzysta najgorszy. Camus w „Człowieku zbuntowanym” daje kryterium: bunt jest słuszny, dopóki broni godności człowieka, a nie zaczyna jej deptać.
Pułapka: mylenie buntu z samym sprzeciwem albo kaprysem. W zadaniu 70 z „Tanga” trzeba pokazać, że bunt Artura jest paradoksalny - walczy o porządek, a nie przeciw niemu. W zadaniu 24 z „Dziadów” trzeba wskazać, gdzie bunt przechodzi w bluźnierstwo i kto go przerywa.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.