Motyw przyjaźni w literaturze - lektury, pytania jawne, konteksty
5 zadań z listy CKE · 5 lektur · aktualizacja
Motyw przyjaźni to opowieść o więzi wybranej, a nie danej z urodzenia: opartej na zaufaniu, wierności i gotowości do poświęcenia. Lektury z pytań jawnych sprawdzają ją najczęściej w sytuacjach skrajnych - na wojnie, w więzieniu i w czasie zarazy - i pokazują, że właśnie wtedy przyjaźń okazuje się najtrwalsza.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 7 · Iliada · Homer
Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem.Przyjaźń silniejsza niż gniew. Achilles odmawia walki, dopóki nie ginie jego przyjaciel Patroklos, który ruszył do boju w jego zbroi. Rozpacz po stracie przyjaciela pcha Achillesa do zemsty na Hektorze, choć wie, że niedługo potem sam zginie - przyjaźń jest u Homera warta życia.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 12 · Pieśń o Rolandzie
Średniowieczny wzorzec rycerza.Przyjaźń wystawiona na próbę. Mądry Oliwier trzy razy prosi Rolanda, by zadął w róg, a gdy ten w końcu to robi, wyrzuca mu, że jest już za późno. Ranny i oślepiony krwią Oliwier uderza nawet Rolanda, nie poznając go, ale przed śmiercią obaj sobie przebaczają.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 21 · Dziady cz. III · Adam Mickiewicz
Losy młodzieży polskiej pod zaborami.Wspólnota więźniów. Filomaci zamknięci w klasztorze bazylianów spotykają się w celi Konrada w wigilię, opowiadają sobie losy innych uwięzionych i podtrzymują się na duchu. Tomasz Zan jest gotów wziąć winę na siebie, by ocalić innych - przyjaźń staje się formą oporu wobec zaborcy.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 35 · Lalka · Bolesław Prus
Czym dla człowieka mogą być wspomnienia?Przyjaźń jako pamięć. Rzecki wspomina w pamiętniku Katza, z którym walczył na Węgrzech w 1848 roku, a przez lata pozostaje wiernym przyjacielem Wokulskiego, nawet gdy przestaje go rozumieć. Prus pokazuje przyjaźń, która nadaje sens samotnemu życiu, ale też przywiązuje do przeszłości.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 64 · Dżuma · Albert Camus
Czy możliwa jest przyjaźń w sytuacjach skrajnych?Przyjaźń w sytuacji skrajnej. Rieux i Tarrou rozmawiają nocą na tarasie, a potem płyną obok siebie w morzu - kąpiel „dla przyjaźni” to jedyna chwila wytchnienia w całej powieści. Gdy epidemia ustępuje, Tarrou umiera, a Rieux czuwa przy nim do końca i uznaje, że z tej walki wyniósł tylko wiedzę o dżumie i przyjaźń.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw przyjaźni w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Biblia, przyjaźń Dawida i Jonatana - Syn króla Saula kocha Dawida „jak siebie samego” i ratuje mu życie, choć Dawid zagraża jego prawu do tronu. Biblijny wzorzec przyjaźni bezinteresownej, który dobrze pasuje do „Dżumy” i „Pieśni o Rolandzie”.
- Aleksander Kamiński, „Kamienie na szaniec” - Rudy, Alek i Zośka - harcerze z Szarych Szeregów - wspólnie działają w konspiracji, a akcja pod Arsenałem jest próbą odbicia przyjaciela z rąk gestapo. Przyjaźń w czasie wojny, za którą płaci się życiem.
- Antoine de Saint-Exupéry, „Mały Książę” - Lis uczy Małego Księcia, czym jest oswojenie, i mówi, że stajemy się odpowiedzialni na zawsze za to, co oswoiliśmy. Kontekst do pytania, na czym polega przyjaźń i jakie zobowiązania z niej wynikają.
- Adam Mickiewicz, „Przyjaciele” - Bajka o dwóch przyjaciołach, z których jeden na widok niedźwiedzia ucieka na drzewo i zostawia drugiego samego. Przysłowie „prawdziwych przyjaciół poznajemy w biedzie” jest tu pokazane w krzywym zwierciadle.
- Arystoteles, „Etyka nikomachejska” - Arystoteles wyróżnia przyjaźń dla korzyści, dla przyjemności i dla dobra, uznając tylko tę ostatnią za trwałą i prawdziwą. Filozoficzny kontekst, który pozwala ocenić przyjaźnie z lektur.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | przyjaźń wojowników warta śmierci, przyjaźń dla dobra | Achilles i Patroklos; Arystoteles |
| Biblia i średniowiecze | przyjaźń wierna aż do końca, braterstwo broni | Dawid i Jonatan, Roland i Oliwier |
| Romantyzm | wspólnota młodzieży, przyjaźń jako opór wobec zaborcy | „Dziady” cz. III, „Oda do młodości” |
| Pozytywizm | wierna przyjaźń zwykłych ludzi i pamięć o dawnych towarzyszach | Prus, „Lalka” |
| XX wiek | przyjaźń w sytuacji granicznej jako ostatnia przestrzeń wolności | Camus, „Dżuma”; Kamiński, „Kamienie na szaniec” |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
Zadanie 64 pyta, czy w sytuacji skrajnej możliwa jest przyjaźń, więc odpowiedź warto oprzeć na trzech scenach z „Dżumy”: rozmowie na tarasie, kąpieli w morzu i śmierci Tarrou. Teza, że sytuacja skrajna nie wyklucza przyjaźni, tylko ją oczyszcza, daje mocną oś, do której pasuje każdy przykład wojenny.
Najciekawsze są przyjaźnie wystawione na próbę: Oliwier, który uderza Rolanda i mu przebacza, albo Rzecki, który pozostaje wierny Wokulskiemu, choć przestaje go rozumieć. Pokazują, że przyjaźń to nie zgoda we wszystkim, tylko wierność mimo różnic - i dają materiał na pogłębioną interpretację.
Jako kontekst sprawdza się Arystoteles: przyjaźń dla korzyści i przyjemności przemija, a przyjaźń dla dobra trwa. Pozwala to uporządkować przykłady z różnych lektur bez wyliczanki. Biblijna para Dawida i Jonatana jest prostszym, ale zawsze trafnym wyborem.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.