Motyw wojny w literaturze - lektury, pytania jawne, konteksty
6 zadań z listy CKE · 6 lektur · aktualizacja
Motyw wojny pokazuje człowieka w sytuacji, w której zabijanie staje się obowiązkiem, a przetrwanie sprawą przypadku. Literatura dawnych epok opisuje wojnę jako pole sławy i próbę cnót rycerskich, a literatura XX wieku jako doświadczenie, które niszczy ludzi także wtedy, gdy przeżyją.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 7 · Iliada · Homer
Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem.Wojna jako pole sławy i źródło cierpienia. Hektor i Achilles walczą dla honoru, ale Homer pokazuje też drugą stronę: Andromachę błagającą męża, by został w murach, małego Astianaksa przestraszonego hełmem ojca i Priama, który nocą prosi zabójcę syna o jego ciało.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 12 · Pieśń o Rolandzie
Średniowieczny wzorzec rycerza.Wojna święta i rycerski etos. Roland walczy z Saracenami w wąwozie Roncevaux za wiarę, seniora i „słodką Francję”, ale z dumy odmawia zadęcia w róg i wezwania pomocy, czym ściąga śmierć na całą straż tylną. Średniowieczny epos pokazuje wojnę jako służbę Bogu - i honor, który kosztuje życie innych.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 36 · Potop · Henryk Sienkiewicz
Postawy odwagi i tchórzostwa.Wojna jako próba postaw. W czasie szwedzkiego najazdu jedni poddają się bez walki pod Ujściem, a inni bronią Jasnej Góry. Kmicic, który zaczynał po stronie zdrajcy Radziwiłła, odkupuje winę czynem, wysadzając szwedzką kolubrynę. Wojna u Sienkiewicza weryfikuje ludzi i daje szansę na przemianę.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 49 · Przedwiośnie · Stefan Żeromski
Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka.Wojna i rewolucja jako szkoła patrzenia. Cezary Baryka najpierw z entuzjazmem przystaje do rewolucji w Baku, potem widzi śmierć matki i wydobywane z ziemi ciała pomordowanych, a w 1920 roku walczy w wojsku polskim. Żeromski pokazuje, że wojna nie uczy doktryny, tylko ceny haseł.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 56 · Proszę państwa do gazu · Tadeusz Borowski
„Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu.Wojna jako fabryka śmierci. U Borowskiego wojna to już nie front, tylko rampa w Auschwitz, gdzie więźniowie rozładowują transporty ludzi idących do gazu. Nie ma tu bohaterów ani bitew - jest system, który zamienia ludzi w ofiary i współuczestników.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 60 · Zdążyć przed Panem Bogiem · Hanna Krall
Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie.Wojna z perspektywy getta. Marek Edelman opowiada o Umschlagplatzu, o głodzie, którym Niemcy wabili ludzi do transportów, i o śmierci Anielewicza w bunkrze przy Miłej 18. Rzeczowy, pozbawiony patosu ton świadka odbiera wojnie legendę i pokazuje jej prawdziwą grozę.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw wojny w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Tadeusz Różewicz, „Ocalony” - Wiersz człowieka, który przeżył wojnę: ma dwadzieścia cztery lata i ocalał, „prowadzony na rzeź”. Wojna zniszczyła w nim pojęcia dobra i zła, więc szuka nauczyciela i mistrza, który na nowo nazwie rzeczy i oddzieli światło od ciemności.
- Erich Maria Remarque, „Na Zachodzie bez zmian” - Powieść o pokoleniu młodych żołnierzy I wojny światowej, wysłanych na front prosto ze szkolnej ławki. Wojna odbiera im młodość i wiarę w autorytety, które ich do niej namówiły - mocny kontekst do Cezarego Baryki.
- Pablo Picasso, „Guernica” - Obraz namalowany po zbombardowaniu baskijskiego miasteczka w 1937 roku: rozczłonkowane ciała, krzyczące kobiety, matka z martwym dzieckiem. Kontekst artystyczny pokazujący wojnę jako cierpienie bezbronnych, a nie pole chwały.
- Miron Białoszewski, „Pamiętnik z powstania warszawskiego” - Relacja z powstania widzianego z piwnic, oczami cywilów, a nie żołnierzy. Codzienność - szukanie wody, przenoszenie się z piwnicy do piwnicy - pokazuje wojnę bez heroizmu, podobnie jak rzeczowy ton Edelmana.
- Wisława Szymborska, „Koniec i początek” - Wiersz o tym, że po każdej wojnie ktoś musi posprzątać: odgruzować ulice, wstawić szyby, a potem zapomnieć. Szymborska pokazuje wojnę od strony zwykłej pracy odbudowy i znikającej pamięci.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | wojna jako pole sławy i honoru, ale też źródło cierpienia rodzin | Homer, „Iliada” |
| Średniowiecze | wojna święta, etos rycerza walczącego za wiarę i seniora | „Pieśń o Rolandzie” |
| Romantyzm | wojna o niepodległość, powstanie jako ofiara | Mickiewicz, „Reduta Ordona”; „Dziady” cz. III |
| Pozytywizm | dawne wojny jako lekcja patriotyzmu, ku pokrzepieniu serc | Henryk Sienkiewicz, „Potop” |
| Dwudziestolecie międzywojenne | wojna i rewolucja jako doświadczenie całego pokolenia | Żeromski, „Przedwiośnie”; Remarque |
| II wojna światowa i po niej | wojna totalna, Zagłada, rozpad wartości | Borowski, Krall, Różewicz, Białoszewski |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
W pytaniach o wojnę najlepiej sprawdza się zestawienie dwóch obrazów: wojny jako pola chwały („Iliada”, „Pieśń o Rolandzie”, „Potop”) i wojny jako zagłady (Borowski, Krall). Teza, która pokazuje to przesunięcie, od razu staje się interpretacją historycznoliteracką, a nie listą bitew.
Zadanie 49 pyta o wojnę jako źródło doświadczeń, więc liczy się to, co bohater z niej wynosi. Cezary Baryka wynosi umiejętność patrzenia na cenę haseł, Kmicic szansę na odkupienie, a narrator Borowskiego świadomość własnej degradacji. Jako kontekst dobrze pasuje „Ocalony” Różewicza albo „Na Zachodzie bez zmian” Remarque’a.
Uważaj na heroizację tam, gdzie lektura jej nie ma. Edelman mówi o powstaniu w getcie rzeczowo i bez patosu, a Borowski pokazuje obóz bez bohaterów - przypisywanie im „wzniosłej walki” to błąd interpretacyjny. Odwrotnie przy Sienkiewiczu: tam patos jest celowy, bo powieść miała krzepić serca.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.