Motyw cierpienia w literaturze - lektury, pytania jawne, konteksty
6 zadań z listy CKE · 6 lektur · aktualizacja
Motyw cierpienia to obraz bólu fizycznego lub duchowego połączony z pytaniem o jego sens: czy cierpienie jest karą, próbą, ofiarą za innych, czy złem, którego nie da się wytłumaczyć. Na maturze najczęściej zestawia się cierpienie niezawinione z Księgi Hioba z literaturą XX wieku, w której ból przestaje mieć jakiekolwiek uzasadnienie.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 1 · Biblia · Pismo Święte
Motyw cierpienia niezawinionego.Wzorzec cierpienia niezawinionego. Hiob traci majątek, dzieci i zdrowie, choć jest sprawiedliwy, a przyjaciele na siłę szukają w nim grzechu. Księga odrzuca prostą zasadę odpłaty: Bóg gani przyjaciół, a Hiobowi odpowiada z burzy nie wyjaśnieniem, tylko pokazaniem, jak mało człowiek rozumie z porządku świata.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 7 · Iliada · Homer
Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem.Cierpienie jako wspólny los ludzi. Priam nocą przychodzi do namiotu Achillesa, całuje ręce zabójcy swojego syna i prosi o ciało Hektora. Obaj płaczą - Priam nad synem, Achilles nad ojcem i Patroklosem. Homer pokazuje, że cierpienie łączy nawet wrogów, bo wszyscy są śmiertelni.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 10 · Lament świętokrzyski
Motyw cierpiącej matki.Cierpienie matki pod krzyżem. Maryja nie mówi jak królowa nieba, tylko jak zwykła matka: chciałaby podeprzeć Synowi głowę, otrzeć krew, dać mu pić - i nie może. Najgłębszą warstwą jej bólu jest bezradność, dlatego średniowieczny słuchacz mógł się z nią utożsamić.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 22 · Dziady cz. III · Adam Mickiewicz
Mesjanizm jako romantyczna idea poświęcenia.Cierpienie narodu, któremu nadano sens. W Widzeniu księdza Piotra Polska przechodzi mękę jak Chrystus, a car występuje w roli Heroda. Klęska powstania przestaje być polityczną porażką i staje się ofiarą, która ma odkupić inne narody i zakończyć się zmartwychwstaniem.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 56 · Proszę państwa do gazu · Tadeusz Borowski
„Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu.Cierpienie, które odczłowiecza. Tadek, pracujący na rampie przy transportach, jest zły na ludzi jadących do gazu, bo to przez nich musi tam być. Borowski pokazuje, że skrajne cierpienie nie uszlachetnia, tylko odbiera współczucie, a narrator, który dostrzega to w sobie, staje się ofiarą podwójnie.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 63 · Dżuma · Albert Camus
Człowiek wobec cierpienia i śmierci.Cierpienie bez wytłumaczenia. Długa agonia synka sędziego Othona podważa pierwsze kazanie ojca Paneloux o zarazie jako karze za grzechy. Rieux odpowiada buntem - nie zgodzi się na świat, w którym dzieci są torturowane - ale zamiast filozofować, leczy. To dwudziestowieczna wersja pytania Hioba.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw cierpienia w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Jan Kochanowski, „Treny” - Śmierć Urszulki burzy renesansową wiarę w rozum i harmonię świata. Tren X pyta, gdzie podziała się zmarła córka, Tren XI („Fraszka cnota!”) podaje w wątpliwość sens cnoty i mądrości, a Tren XIX przynosi pocieszenie w śnie, w którym matka poety radzi mu przyjąć ludzki los z pokorą.
- Zofia Nałkowska, „Medaliony” - Zbiór relacji ofiar i świadków zbrodni niemieckich z mottem „Ludzie ludziom zgotowali ten los”. Cierpienie nie ma tu sensu religijnego ani heroicznego - jest skutkiem decyzji ludzi, co dobrze zestawia się z opowiadaniem Borowskiego.
- Fiodor Dostojewski, „Bracia Karamazow” - Iwan Karamazow „zwraca bilet” do świata, w którym ceną przyszłej harmonii jest cierpienie choćby jednego dziecka. To najczęściej przywoływany kontekst do sceny śmierci synka Othona w „Dżumie”.
- Michał Anioł, „Pietà” - Rzeźba z Bazyliki św. Piotra: Maryja trzyma na kolanach martwego Syna. Kontekst artystyczny do „Lamentu świętokrzyskiego” - ten sam temat Matki Bolesnej, ale ujęty w ciszy i skupieniu, a nie w skardze.
- Problem teodycei - Pytanie filozoficzne, jak pogodzić istnienie wszechmocnego i dobrego Boga z istnieniem zła i cierpienia. Pojęcie wprowadził Leibniz; na maturze to gotowy kontekst filozoficzny do Hioba, „Dżumy” i Wielkiej Improwizacji.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk i Biblia | cierpienie jako próba wiary albo kara bogów za pychę | Księga Hioba, mity o Tantalu i Niobe |
| Średniowiecze | cierpienie jako droga do zbawienia, kult Męki Pańskiej i Matki Bolesnej, asceza | „Lament świętokrzyski”, „Legenda o św. Aleksym” |
| Renesans | cierpienie podważa wiarę w rozum i stoicki spokój | Jan Kochanowski, „Treny” |
| Romantyzm | cierpienie jednostki i narodu ma sens ofiary | „Dziady” cz. III - mesjanizm i cierpienie Konrada |
| XX wiek | cierpienie bez sensu, zadawane przez ludzi; człowiek wobec absurdu | Borowski, Nałkowska, „Dżuma” Camusa |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
Najmocniejsza oś każdej wypowiedzi o cierpieniu to pytanie o jego sens. Ustal na początku, które ujęcie przyjmujesz: cierpienie jako kara (mity, przyjaciele Hioba), jako próba (Hiob), jako ofiara (mesjanizm „Dziadów”) czy jako zło bez uzasadnienia („Dżuma”, Borowski). Teza, która tylko stwierdza, że „bohater cierpi”, nie daje komisji niczego do oceny.
Na ustnej jedno zadanie dotyczy jednej lektury, a motyw z innych tekstów wchodzi jako kontekst. Do zadania 63 z „Dżumy” najlepiej pasuje Księga Hioba, i odwrotnie. Do „Lamentu świętokrzyskiego” dobierz kontekst artystyczny, np. „Pietę” Michała Anioła, a do Borowskiego - „Medaliony” Nałkowskiej. W wypracowaniu ten sam zestaw daje lekturę obowiązkową, inny utwór literacki i konteksty, czyli wszystko, czego wymaga polecenie.
Najczęstszy błąd to mylenie cierpienia niezawinionego z karą: Hiob nie jest ukarany, a przyjaciele, którzy tak twierdzą, zostają przez Boga zganieni. Drugi to streszczanie męki zamiast interpretacji. Wystarczy jedna scena, ale omówiona do końca: co się dzieje, co to znaczy i jak to się ma do tezy.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.