Motyw przemiany bohatera w literaturze - lektury i pytania jawne
5 zadań z listy CKE · 5 lektur · aktualizacja
Motyw przemiany opisuje bohatera, który pod wpływem przeżyć, winy, miłości lub cudzego przykładu staje się kimś innym. Przemiana może prowadzić ku dobru, jak u Kmicica i Raskolnikowa, albo ku upadkowi, jak u Makbeta; na maturze liczy się przede wszystkim to, co ją wywołuje, i to, czy jest pełna.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 15 · Makbet · William Szekspir
Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy?Przemiana na gorsze. Makbet zaczyna jako waleczny wódz chwalony przez króla, a kończy jako tyran, który każe wymordować żonę i dzieci Makdufa i mówi, że życie to opowieść idioty. Szekspir pokazuje przemianę jako ciąg decyzji: każda kolejna zbrodnia odbiera bohaterowi część człowieczeństwa.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 27 · Dziady cz. III · Adam Mickiewicz
Walka dobra ze złem o duszę ludzką.Przemiana duchowa. W Prologu więzień pisze na ścianie celi, że umarł Gustaw, a narodził się Konrad - nieszczęśliwy kochanek staje się poetą i bojownikiem sprawy narodowej. Od tej chwili o jego duszę walczą anioł i diabeł, a rozstrzygnięcie przynosi modlitwa księdza Piotra.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 36 · Potop · Henryk Sienkiewicz
Postawy odwagi i tchórzostwa.Od zdrajcy do bohatera. Kmicic, który służył Radziwiłłowi, gdy ten przeszedł na stronę Szwedów, odkrywa zdradę, walczy pod przybranym nazwiskiem Babinicz i wysadza szwedzką kolubrynę pod Jasną Górą. Przemiana dokonuje się czynem - Sienkiewicz pokazuje, że winę można odkupić.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 41 · Zbrodnia i kara · Fiodor Dostojewski
Motyw przemiany bohatera.Przemiana, która dopiero się zaczyna. Raskolnikow przyznaje się do zbrodni, ale to kapitulacja, nie skrucha - teoria o ludziach niezwykłych pozostaje nietknięta. Przełom przychodzi dopiero po roku katorgi, gdy w epilogu pada Soni do nóg, a narrator mówi o początku nowej historii, której już nie opowiada.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 51 · Przedwiośnie · Stefan Żeromski
Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości.Dojrzewanie przez doświadczenie. Cezary Baryka przechodzi od rewolucyjnego entuzjazmu w Baku przez śmierć matki i ojca, wojnę 1920 roku i dworskie życie w Nawłoci po spory o kształt Polski. Każda kolejna wspólnota jest dla niego przymiarką - tożsamość buduje przez to, czym odmawia zostać.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw przemiany w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Dzieje Apostolskie - nawrócenie Szawła - Prześladowca chrześcijan Szaweł w drodze do Damaszku zostaje oślepiony światłem i staje się apostołem Pawłem. Wzorzec nagłej przemiany duchowej - dobry kontrast do Raskolnikowa, którego przemiana trwa rok.
- Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” - Jacek Soplica, zabójca Stolnika, staje się pokornym księdzem Robakiem i przez resztę życia służy ojczyźnie, by odkupić winę. Przemiana bardzo bliska drodze Kmicica - przez pokutę i czyn.
- Stefan Żeromski, „Syzyfowe prace” - Marcin Borowicz w rusyfikowanym gimnazjum przechodzi od uległości do świadomego patriotyzmu, a przełomem jest recytacja „Reduty Ordona” przez Bernarda Zygiera na lekcji. Przemiana pod wpływem słowa i cudzego przykładu.
- Charles Dickens, „Opowieść wigilijna” - Skąpiec Scrooge po nocnych wizytach duchów zmienia się w hojnego i życzliwego człowieka. Popularny kontekst do przemiany wywołanej spojrzeniem na własne życie z zewnątrz.
- Franz Kafka, „Przemiana” - Gregor Samsa budzi się jako wielki insekt, a rodzina, którą utrzymywał, stopniowo się go wyrzeka. Przemiana dosłowna i groteskowa, która obnaża prawdziwe relacje w rodzinie, a nie zmienia samego bohatera.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk i Biblia | przemiana jako metamorfoza zesłana przez bogów albo nawrócenie | Owidiusz, „Metamorfozy”; nawrócenie Szawła |
| Średniowiecze | przemiana grzesznika lub bogacza w świętego | żywoty świętych, np. św. Franciszek porzucający majątek |
| Renesans | przemiana pod wpływem ambicji i władzy | William Szekspir, „Makbet” |
| Romantyzm | przemiana duchowa i narodziny bojownika sprawy narodowej | Gustaw-Konrad w „Dziadach”, Jacek Soplica |
| Realizm i pozytywizm | przemiana moralna przez winę, cierpienie i miłość albo przez czyn | Dostojewski, Sienkiewicz, Dickens |
| XX wiek | dojrzewanie i kształtowanie tożsamości, groteskowa metamorfoza | Żeromski, „Przedwiośnie”; Kafka, „Przemiana” |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
W zadaniu 41 („Motyw przemiany bohatera”) i każdym podobnym nazwij trzy etapy: kim bohater był, co go zmieniło i kim się stał. Przy Raskolnikowie najważniejszy jest środek: przemiana nie przychodzi z wyrokiem, tylko z czasem i miłością Soni. Odpowiedź, która pomija ten etap, myli przyznanie się z nawróceniem.
Dobre zestawienie to dwa kierunki przemiany: Makbet idzie od bohatera do tyrana, Kmicic od zdrajcy do bohatera. Oba przypadki pokazują, że przemiana jest sumą decyzji, a nie nagłym cudem. Jako kontekst sprawdza się nawrócenie Szawła - przykład przemiany nagłej, który można przeciwstawić stopniowej.
Pułapka: uznanie każdej zmiany zachowania za przemianę. Józio z „Ferdydurke” zmienia formy, ale nie siebie; Wokulski zmienia pozycję społeczną, ale nie przestaje być romantykiem. Komisja doceni, jeśli odróżnisz przemianę wewnętrzną od zmiany okoliczności.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.