Motyw pieniądza i bogactwa w literaturze - lektury i pytania jawne
6 zadań z listy CKE · 4 lektury · aktualizacja
Motyw pieniądza pokazuje, jak bogactwo i bieda wpływają na ludzkie wybory, relacje i pozycję w społeczeństwie. Lektury z pytań jawnych rzadko widzą w pieniądzu cel: u Moliera niszczy rodzinę skąpca, u Krasickiego ośmiesza chciwych, u Prusa nie kupuje szacunku arystokracji, a u Dostojewskiego nędza obniża próg zbrodni.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 16 · Skąpiec · Molier
Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym?Bogactwo, które odbiera spokój. Harpagon zakopuje w ogrodzie szkatułkę z dziesięcioma tysiącami talarów i co chwilę sprawdza, czy nikt jej nie odkrył, podejrzewając nawet własne dzieci. Po kradzieży krzyczy, że go zamordowano, a w finale wybiera szkatułkę zamiast ludzi.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 17 · Skąpiec · Molier
Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi.Pieniądz zamiast więzi. Harpagon chce wydać córkę za starca, który weźmie ją bez posagu, i okazuje się lichwiarzem, od którego syn chciał pożyczyć pieniądze na ogromny procent. Kleant w końcu wykorzystuje skradzioną szkatułkę jako narzędzie szantażu - pieniądz staje się jedynym językiem tej rodziny.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 18 · Satyry Krasickiego · Ignacy Krasicki
Wady ludzkie w krzywym zwierciadle satyry.Chciwość ośmieszona. W „Żonie modnej” Piotr żeni się dla posagu, a żona od razu żąda przebudowy dworu na modłę francuską, strojów i karety, aż mąż popada w długi. Krasicki śmieje się z obu wad naraz: z chciwości męża i z rozrzutności, która zjada majątek szybciej, niż przyszedł.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 32 · Lalka · Bolesław Prus
Jaką rolę w relacjach międzyludzkich odgrywają majątek i pochodzenie?Majątek, który nie kupuje pochodzenia. Wokulski kupuje na licytacji kamienicę Łęckich i potajemnie dopłaca do ich dochodów, a mimo to arystokracja widzi w nim kupca. Szacunek barona Krzeszowskiego zdobywa dopiero pojedynkiem, a Helena Stawska bez majątku nie potrafi obronić się sama przed oskarżeniem o kradzież.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 39 · Zbrodnia i kara · Fiodor Dostojewski
Ile człowiek jest gotów poświęcić dla innych?Bieda, za którą płaci się sobą. Sonia idzie na ulicę, by rodzina miała co jeść, a Dunia jest gotowa poślubić bogatego Łużyna, by brat mógł studiować. Dostojewski pokazuje, że brak pieniędzy zmusza ludzi do sprzedawania siebie - i że Raskolnikow nie chce przyjąć takiej ofiary.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 40 · Zbrodnia i kara · Fiodor Dostojewski
Co może determinować ludzkie postępowanie?Nędza jako tło zbrodni. Raskolnikow mieszka w klitce podobnej do trumny i ma dług u lichwiarki, a w szynku podsłuchuje rozmowę o tym, że jej śmierć byłaby pożyteczna. Powieść pokazuje, że bieda nie wymusza zbrodni, ale obniża jej próg i podsuwa gotowe uzasadnienie.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw pieniądza w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Ewangelia św. Łukasza, przypowieść o bogatym głupcu - Bogacz buduje większe spichlerze i obiecuje sobie lata wygód, a Bóg mówi do niego: „Głupcze, jeszcze tej nocy zażądają twojej duszy”. Biblijny kontekst do pytania, czy dobra materialne dają szczęście.
- Honoré de Balzac, „Ojciec Goriot” - Ojciec oddaje córkom cały majątek, by mogły wejść do wyższych sfer, a one zostawiają go w nędzy i nie przychodzą nawet na pogrzeb. Odwrócony „Skąpiec”: tu rodzinę niszczy nie skąpstwo, tylko kult pieniądza u dzieci.
- Władysław Reymont, „Ziemia obiecana” - Trzej przyjaciele - Polak Borowiecki, Niemiec Baum i Żyd Welt - zakładają fabrykę w Łodzi, gdzie liczy się tylko zysk. Powieść pokazuje kapitalizm, który zamienia ludzi w maszyny do zarabiania, i dobrze uzupełnia „Lalkę”.
- Bolesław Prus, „Kamizelka” - Ubogie małżeństwo potajemnie zwęża kamizelkę chorego męża - on przesuwa sprzączkę, ona skraca pasek - by ukryć przed sobą nawzajem, że jest coraz gorzej. Kontekst do pytania, co w biedzie zostaje z miłości - i kontrast do rodziny Harpagona.
- Epikur i jego podział pragnień - Epikur dzielił pragnienia na naturalne i konieczne, naturalne, lecz niekonieczne, oraz próżne, do których zaliczał bogactwo i sławę. Szczęście daje według niego ograniczenie potrzeb, nie gromadzenie dóbr - filozoficzny kontekst do „Skąpca”.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Biblia i antyk | bogactwo jako przeszkoda w zbawieniu i źródło pychy | przypowieść o bogatym głupcu, mit o Midasie |
| Średniowiecze | pogarda dla dóbr doczesnych, ideał ubóstwa | św. Franciszek, „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” |
| Klasycyzm i oświecenie | skąpstwo, chciwość i rozrzutność jako wady do ośmieszenia | Molier, „Skąpiec”; Krasicki, satyry |
| Realizm i pozytywizm | pieniądz jako siła społeczna, kapitalizm, bieda miejska | Prus, Balzac, Dostojewski, Reymont |
| XX wiek | rzeczy i jedzenie jako waluta przetrwania | Borowski, obozowa „Kanada” |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
Zadanie 16 pyta wprost, czy dobra materialne czynią szczęśliwym, więc teza powinna odpowiadać „tak” albo „nie” z warunkiem. Najmocniejsza wersja: pieniądze nie dają szczęścia, gdy stają się celem, a nie środkiem. Harpagon jest więźniem szkatułki, a w finale „Skąpca” szczęśliwi są wszyscy oprócz niego.
W pytaniach o pozycję społeczną pieniądz trzeba zestawić z pochodzeniem. „Lalka” pokazuje, że majątek zmienia układ sił, ale nie hierarchię: Łęccy żyją z pieniędzy Wokulskiego i nadal patrzą na niego z góry. Jako kontekst pasuje „Ojciec Goriot” Balzaca albo rozpad struktury stanowej po powstaniu styczniowym.
Przy Dostojewskim nie upraszczaj przyczyny zbrodni do biedy. Komisja doceni rozróżnienie tła i przyczyny: nędza i dług tworzą warunki, ale Raskolnikow zabija z powodu idei. Bieda w „Zbrodni i karze” służy raczej pokazaniu ofiar, takich jak Sonia i Dunia.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.